Wymagania dotyczące właściwości instalacji wentylacji i klimatyzacji
Norma europejska EN 13779

Sławomir PYKACZ, Warszawa

Celem artykułu jest ogólne zapoznanie specjalistów z dziedziny wentylacji i klimatyzacji z treścią normy europejskiej EN 13779 Wentylacja budynków niemieszkalnych - Wymagania dotyczące właściwości instalacji wentylacji i klimatyzacji. Została ona opracowana przez Komitet Techniczny CEN/TC 156 ''Ventilation for Buildings'', którego sekretariat jest prowadzony przez British Standards Institution. Norma została ustanowiona przez Europejski Komitet Normalizacyjny we wrześniu 2004 r., a jej tłumaczenie na język polski jest zaplanowane na bieżący rok.

       Norma ta ma duże znaczenie dla wszystkich uczestników procesu inwestycyjnego: inwestorów, projektantów i wykonawców instalacji wentylacji i klimatyzacji, a także dla służb eksploatacyjnych budynku. W sposób bardzo systematyczny podaje wymagania dotyczące ww. instalacji, przez co, między innymi, umożliwia wyeliminowanie wielu niejednoznaczności, zwłaszcza na styku inwestor/użytkownik - projektant/wykonawca. Często bowiem dochodzi do rozdźwięku między oczekiwaniami inwestora/użytkownika co do efektu działania instalacji wentylacji i klimatyzacji, a tym, co dana instalacji rzeczywiście może zapewnić.
       Norma zawiera także obszerną część informacyjną, obejmującą między innymi zasady dobrej praktyki, które są bogatym źródłem wiedzy w zakresie projektowania i wykonywania instalacji wentylacji i klimatyzacji. W części tej podane są także obliczenia ekonomiczne oraz lista kontrolna dotycząca projektowania i eksploatacji instalacji charakteryzujących się niskim zużyciem energii. (...)

Zawartość normy
Norma zawiera następujące główne części:
1. Zakres normy
2. Normy powołane
3. Terminy i definicje
W normie podano następujące definicje terminów nie określonych w normie terminologicznej EN 12792 (prPN EN-12792):
- rodzaje powietrza;
- strefa przebywania ludzi;
- efektywność wentylacji;
- moc właściwa wentylatora.
4. Symbole i jednostki
5. Klasyfikacja
5.1. Rodzaje powietrza
(oznaczenia, kolory, definicje)
- zewnętrzne;
- wyrzutowe;
- nawiewane;
- wtórne;
- wewnętrzne;
- przeciek powietrza;
- wyrównawcze;
- infiltracja;
- wywiewne;
- eksfiltracja;
- recyrkulacyjne;
- mieszanina powietrza.
5.2. Klasyfikacje rodzajów powietrza
- wywiewne (ETA 1 do ETA 4);
- wyrzutowe (EHA 1 do EHA 4);
- zewnętrzne (ODA 1 do ODA 5);
- nawiewane (SUP 1 i SUP 2);
- wewnętrzne (IDA 1 DO IDA 4).
5.3. Klasyfikacja instalacji
- sposób regulacji powietrza wewnętrznego (IDA C1 do IDA C6);
- sposób zapewnienia odpowiedniego środowiska cieplnego (system powietrzny lub mieszany);
- funkcja instalacji (THM-C 0 - wentylacja do THM-C 5 - pełna klimatyzacja).
5.4. Inne klasyfikacje
- warunki ciśnienia w pomieszczeniu (od PC1 do PC 5);
- moc właściwa wentylatora (od SFP 1 do SFP 5).
6. Środowisko wewnętrzne
W temacie środowisko wewnętrzne rozważane są następujące zagadnienia:
- środowisko cieplne;
- jakość powietrza wewnętrznego;
- wilgotność względna;
- środowisko akustyczne;
- wewnętrzne zyski lub straty ciepła.
7. Uzgodnienie kryteriów projektowych
(informacje przekazane projektantowi przez inwestora)
- ogólna charakterystyka budynku (położenie, warunki zewnętrzne, otoczenie, warunki klimatyczne, tryb pracy budynku);
- dane konstrukcyjne;
- dane geometryczne;
- sposób wykorzystania pomieszczeń (liczba ludzi, zyski wewnętrzne, źródła zanieczyszczeń i wilgoci, urządzenia usuwające powietrze na zewnątrz);
- wymagania dotyczące pomieszczeń (warunki środowiska wewnętrznego, typ regulacji);
- ogólne wymagania dotyczące sterowania pracą instalacji i monitorowania;
- wymagania dotyczące eksploatacji i bezpieczeństwa użytkowania.
8. Przebieg procesu budowlanego od rozpoczęcia projektu do rozpoczęcia eksploatacji budynku
9. ZAŁĄCZNIK A (informacyjny)
Wytyczne dotyczące zasad dobrej praktyki
Wymagania dotyczące:
- czerpni i wyrzutni powietrza;
- filtrów powietrza;
- urządzeń do odzyskiwania ciepła;
- usuwania powietrza wywiewnego;
- recyrkulacji powietrza i wykorzystania powietrza wyrównawczego;
- izolacji cieplnej instalacji;
- szczelności instalacji i budynku;
- warunków ciśnienia wewnątrz instalacji i budynku;
- wentylacji wg potrzeb;
- niskiego zużycia energii;
- wymaganej przestrzeni na urządzenia i elementy instalacji;
- aspektów higienicznych i technicznych dotyczących montażu i eksploatacji.
10. ZAŁĄCZNIK B (informacyjny)
Aspekty ekonomiczne
- Koszty instalacji w przewidywanym okresie użytkowania (life cycle cost)
11. ZAŁĄCZNIK C (informacyjny)
Lista kontrolna zagadnień dotyczących projektowania i eksploatacji instalacji o niskim zużyciu energii
12. Bibliografia.

Klasyfikacja powietrza wyrzutowego i wywiewanego
       Zgodnie z normą powietrze wyrzutowe jest to powietrze usuwane do atmosfery. W wersji angielskiej jest ono oznaczane skrótem EHA i kolorem brązowym na rysunkach. Powietrze wywiewane natomiast jest to powietrze opuszczające obsługiwane pomieszczenie. Jest oznaczane skrótem ETA i kolorem żółtym na rysunkach.
       W przypadku, gdy powietrze wywiewane zawiera mieszaninę powietrza wywiewanego z różnych pomieszczeń o różnych kategoriach, to wtedy jako kategorię takiego powietrza przyjmuje się najwyższą kategorię powietrza wywiewanego z poszczególnych pomieszczeń.
       Kategorie powietrza wyrzutowego stosuje się do powietrza po jego ewentualnym oczyszczeniu. W przypadku stosowania oczyszczania powietrza wyrzutowego, norma nakazuje określenie metody oczyszczania i przewidywanego jego wyniku oraz przedstawienie dowodów odnośnie skuteczności początkowej i ciągłej procesu oczyszczania.
       W tabeli 1 i 2 przedstawiono klasyfikację powietrza wywiewanego i wyrzutowego, przy czym zastosowane skróty oznaczające kategorie pochodzą z wersji angielskiej normy.

Klasyfikacja powietrza zewnętrznego
       Według definicji podanej w normie, powietrze zewnętrzne jest to powietrze dopływające do instalacji lub otworu z zewnątrz przed uzdatnieniem. Jest oznaczane skrótem ODA i kolorem zielonym na rysunkach.
       Jakość powietrza zewnętrznego wpływa w dużym stopniu na sposób projektowania instalacji wentylacji lub klimatyzacji. Należy uwzględnić jakość powietrza zewnętrznego w otoczeniu budynku lub proponowaną lokalizację budynku, przy czym w projektowaniu występują dwie główne możliwości zmniejszenia wpływu niskiej jakości powietrza wewnętrznego na środowisko wewnętrzne:
  • umieszczanie czerpni powietrza w strefach o najmniejszym zanieczyszczeniu (jeśli zanieczyszczenie powietrza zewnętrznego nie jest jednorodne w otoczeniu budynku);
  • zastosowanie odpowiedniego filtru lub zespołu filtrów do oczyszczania powietrza.
           W przypadku oczyszczania powietrza, właściwym podejściem jest jego różnicowanie w zależności od wymaganej jakości powietrza wewnętrznego oraz od tego, czy powietrze zewnętrzne zawiera zanieczyszczenia gazowe, cząstki, czy obie te formy (z uwzględnieniem wielkości cząstek, będących przedmiotem zainteresowania).
           W normie zastosowano następującą klasyfikacje powietrza zewnętrznego (tabela 3): Klasyfikację tę opracowano na podstawie, najbardziej decydujących o jakości powietrza, zanieczyszczeń gazowych i zanieczyszczeń w postaci cząstek (w tym wszystkich rodzajów cząstek stałych i słonych mgieł). (...)

    Rozmiar: 185031 bajtów

    Rozmiar: 61234 bajtów

    Rozmiar: 56159 bajtów


    Klasyfikacja powietrza wewnętrznego
           W normie, przez powietrze wewnętrzne rozumie się powietrze w obsługiwanym pomieszczeniu lub w strefie. Jest oznaczane skrótem IDA i kolorem szarym na rysunkach.
           Podaną w tabeli 4 klasyfikację stosuje się do powietrza wewnętrznego w strefie przebywania ludzi.
           W normie podano pięć metod szczegółowej klasyfikacji powietrza wewnętrznego. Wybór metody jest dowolny, lecz powinna ona być dostosowana do sposobu użytkowania pomieszczenia i wymagań. Stosowanie różnych metod prowadzi do tej samej kategorii jakości powietrza wewnętrznego, a niekoniecznie do tej samej ilości powietrza nawiewanego. W specjalnych przypadkach norma dopuszcza stosowanie innych niż podane poniżej metody, zmierzające do ilościowego określenia jakości powietrza wewnętrznego (IDA).

    Warunki środowiska wewnętrznego
           Warunki środowiska wewnętrznego (patrz 6) powinny być spełnione w strefie przebywania ludzi, która jest określona odmiennie niż do tej pory miało to miejsce w krajowej praktyce instalacyjnej. Zgodnie z normą terminologiczną PN-B-01411 strefa przebywania ludzi jest to część pomieszczenia do wysokości 2 m nad podłogą, a także nad pomostami, gdzie przebywają ludzie, w której za pomocą instalacji wentylacji lub klimatyzacji trzeba zapewnić wymagane warunki mikroklimatu pomieszczenia.
           Zgodnie z omawianą normą EN 13779 termin ''strefa przebywania ludzi'' stosuje się także do obszarów przeznaczonych dla ludzi i określa jako przestrzeń ograniczoną przez określone płaszczyzny poziome i pionowe. Płaszczyzny pionowe są zazwyczaj równoległe do ścian pomieszczenia. Zazwyczaj występuje także ograniczenie tej strefy od góry. Tak więc strefa przebywania ludzi w pomieszczeniu jest przestrzenią, w której są normalnie umiejscowieni użytkownicy i w której powinny być spełnione wymagania środowiska wewnętrznego.
           Typowe wymiary strefy przebywania ludzi podano w tabeli 9 i na rys. 1. (...)

    Rozmiar: 57575 bajtów

    Rozmiar: 63775 bajtów


    Uzgodnienie wymagań projektowych
           Duży nacisk położono w normie na sprawę uzgodnień kryteriów projektowych, które przede wszystkim powinny być dokonywane między projektantem i klientem (inwestorem). Ogólna zasada jest następująca.
           Projektant powinien uzyskać od klienta opis właściwości otoczenia i konstrukcji budynku (patrz 7), które ten ostatni otrzymuje od innych wykonawców. Projektant i inwestor powinni także uzgodnić oczekiwane wyniki, jakich inwestor spodziewa się zastać podczas odbioru i normalnego działania instalacji.
           Opis budynku, za pomocą danych konstrukcyjnych, sposobu użytkowania pomieszczeń oraz wymagań, jest procesem rozwojowym, w którym stopień szczegółowości wzrasta wraz z zaawansowaniem projektu. Zatem należy zawsze wyraźnie określić wykorzystywaną specyfikację. Stopień szczegółowości wymaganej informacji zależy również od stosowanej metody obliczeń. Projektant musi określić wymagane dane.

    Określenie poszczególnych etapów inwestycji
           Zgodnie z omawianą normą poszczególne etapy inwestycji są następujące:
    a) Rozpoczęcie inwestycji;
    b) Określenie warunków projektowych i wymagań;
    c) Weryfikacja z władzami, stosownymi przepisami;
    d) Projekt;
    e) Montaż;
    f) Sprawdzenie montażu;
    g) Rozpoczęcie eksploatacji, sprawdzenie działania, regulacja wstępna, protokołowane badania
    h) Deklaracja zakończenia montażu, przekazana klientowi;
    i) Rutynowe sprawdzenie kompletności wykonanego montażu, kontrola działania, pomiary kontrolne i pomiary specjalne według EN 12599;
    j) Odbiór instalacji przez klienta, w tym przekazanie klientowi wszystkich stosownych dokumentów z instrukcjami obsługi i konserwacji;
    k) Obsługa i konserwacja.

    Przykłady zasad dobrej praktyki
           Jak wspomniano na wstępie, w załączniku A (informacyjnym) podano zasady dobrej praktyki, których stosowanie zaleca się podczas projektowania i wykonywania instalacji wentylacji i klimatyzacji.
           Poniżej przedstawiono dwa przykłady, które stanowią dobrą ilustrację poziomu zawartych w tej części normy wymagań. (...)

    Podsumowanie
           Celem artykułu nie było pełne przedstawienie treści normy, lecz jedynie zasygnalizowanie zawartych w niej zagadnień w takim stopniu, aby zachęcić jak najszersze grono specjalistów zajmujących się wentylacja i klimatyzacją do szczegółowego zapoznania się z polskim tłumaczeniem tekstu normy, które zostanie opublikowane prawdopodobnie w połowie przyszłego roku. Niemniej jednak nawet z tak krótkiego omówienia, wynika ważność tej normy dla naszej branży. Do tej pory nie było bowiem normy polskiej, która by w tak syntetyczny i przejrzysty, a zarazem nowoczesny sposób, obejmowała wymagane właściwości instalacji wentylacji i klimatyzacji, co stwarza dobre warunki do ich szerokiego rozpowszechnienia w praktyce instalacyjnej.